Ένα παιδί παίζει με ένα ελαφάκι, μια κόμπρα σηκώνεται δίπλα σ’ ένα αρχαίο δαχτυλίδι. Επισκεφτήκαμε την έκθεση «Άνθρωποι και Ζώα: μια πανάρχαια σχέση», για την οποία περίπου 140 αρχαιότητες της συλλογής Κανελλοπούλου ήρθαν από την Πλάκα στην Κηφισιά, για να βρεθούν πλάι στα ίδια τα ζώα που απεικονίζουν.
Μπροστά σ’ ένα χρυσό βραχιόλι σε σχήμα φιδιού, του 3ου–2ου αιώνα π.Χ., η Μαρία Δημάκη μάς δείχνει μια γραμμή στο κεφάλι του ζώου και κάποιες φολίδες που, αν δεν μας τις είχε υποδείξει, θα τις θεωρούσαμε μέρος της διακόσμησης του κοσμήματος. «Κατόπιν μελέτης, μπόρεσα να αναγνωρίσω ότι είναι σπιτόφιδο», λέει. Και πριν καλά καλά προλάβω να ξανακοιτάξω το βραχιόλι, η ζωολόγος, υπεύθυνη του Τμήματος Χερσαίας Ζωολογίας και επικεφαλής των Συλλογών του Μουσείου Γουλανδρή, μας εξηγεί γιατί οι άνθρωποι ήθελαν αυτό ακριβώς το φίδι κοντά τους: Έτρωγε τα ποντίκια.
Λίγο πιο πέρα, στην προθήκη με τα ερπετά της Ελλάδας έχει προστεθεί για την έκθεση μια κόμπρα, με το σώμα ανασηκωμένο και τον αυχένα ανοιχτό σε στάση άμυνας. Το δαχτυλίδι μπροστά στην προθήκη μάς δίνει τον λόγο της παρουσίας της. Αρκεί να σηκώσεις το βλέμμα από το κόσμημα στο ζώο για να δεις πόση ακρίβεια έχει εκείνο το σχέδιο που μοιάζει με μάτι στον αυχένα του φιδιού.
Ο Νίκος Παπαδημητρίου, που μας ξεναγεί, τοποθετεί την αρχή της έκθεσης σ’ ένα σεμινάριο για τους ανθρώπους και τα ζώα στην αρχαιότητα κι έπειτα σ’ έναν καφέ με την διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Ευγενία Χριστοδουλάκου, πριν από περίπου ενάμιση χρόνο, όταν άρχισε η συζήτηση για τη συνεργασία των δύο μουσείων.
Ο διευθυντής του Μουσείου Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου, που επιμελήθηκε την έκθεση μαζί με τον καθηγητή Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Δημήτρη Παλαιοθόδωρο, θυμάται πόσο χρόνο χρειάστηκαν οι αρχαιολόγοι, οι βιολόγοι και οι ζωοαρχαιολόγοι ώσπου να βρουν κοινή γλώσσα και να φτάσουν, όπως λέει, στο σημείο «να βλέπουμε ο ένας με τα γυαλιά του άλλου». Το καταλαβαίνω καλύτερα όταν τους βλέπω μπροστά στην ίδια προθήκη να εξετάζουν το ίδιο αντικείμενο και να αφήνουν, με αξιοσημείωτη προθυμία, ο ένας τον άλλον να του χαλάσει μια ωραία βεβαιότητα.
To παιδί με το ελάφι, ο Οδυσσέας κρυμμένος σε ένα πρόβατο Στο ερυθρόμορφο αγγείο των τελών του 5ου αιώνα π.Χ., από το οποίο προέρχεται η εικόνα της αφίσας, ένα παιδί βρίσκεται πλάι σ’ ένα ζώο τόσο μικρό που μπορείς να το περάσεις για λαγό, ώσπου ο Νίκος Παπαδημητρίου σού δείχνει ότι είναι ελαφάκι. Η παράσταση έχει μια οικειότητα που σε κάνει να θέλεις να μάθεις περισσότερα για το παιδί, να φανταστείς τι ζώα έβλεπε γύρω του, ποια μπορούσε να πλησιάσει και ποια του είχαν μάθει να φοβάται. Στις τρεις πρώτες αίθουσες, εκεί όπου στεγαζόταν η βοτανική συλλογή, τέτοιες εικόνες συνυπάρχουν με αρχαία κείμενα και με οστά.
Κάπου εκεί μας ζητούν να κάνουμε ένα βήμα πίσω. Από κοντά βλέπουμε θραύσματα οστών, ενώ από εκείνη τη μικρή απόσταση μπορούμε να διακρίνουμε τη θέση τους στον σκελετό. Τα δείγματα προέρχονται από τη σύγχρονη συγκριτική συλλογή του Εργαστηρίου Αρχαιολογικών Επιστημών M. H. Wiener της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα. Με υλικό σαν αυτό δουλεύει ο ζωοαρχαιολόγος όταν έχει μπροστά του ένα σπασμένο κόκαλο από ανασκαφή και προσπαθεί, συγκρίνοντάς το με οστά γνωστών ειδών, να βρει σε ποιο ζώο ανήκε.
Τα αντικείμενα που ήρθαν από την Πλάκα καλύπτουν μια περίοδο από την Εποχή του Χαλκού έως το τέλος των ρωμαϊκών χρόνων. Το Μουσείο Κανελλοπούλου συμπληρώνει φέτος μισό αιώνα λειτουργίας και, όσο το κτίριό του παραμένει κλειστό για εργασίες ανακαίνισης, γιορτάζει την επέτειό του στην Κηφισιά. Ανάμεσα στα εκθέματα είναι το αριστουργηματικό αγγείο του 540–530 π.Χ. με τη δραπέτευση του Οδυσσέα από τη σπηλιά του Πολύφημου. Ξέρουμε πώς τελειώνει η ιστορία και το μάτι πάει συνήθως στον ήρωα. Εδώ μένει λίγο περισσότερο στο πρόβατο που τον κουβαλά, σ’ αυτό το τόσο γνώριμο σώμα που ο Κύκλωπας αφήνει να περάσει.
Τι ήξερε ο Αριστοτέλης για τη σουπιά Στο δεύτερο μέρος της έκθεσης, οι αρχαιότητες περνούν στις αίθουσες της μόνιμης ζωολογικής συλλογής. Δίπλα στο νόμισμα της Εφέσου με τη μέλισσα υπάρχει ένα δείγμα του εντόμου, ενώ σ’ έναν σταυρό με χαραγμένο σκορπιό η Μαρία Δημάκη, κοιτάζοντας την παράσταση σε μεγέθυνση, αναγνώρισε τον κίτρινο σκορπιό, είδος που ζει ακόμη στην Ελλάδα. Ένα δείγμα εκτίθεται τώρα πλάι στον σταυρό, που φέρει και μια επιγραφή την οποία ο Νίκος Παπαδημητρίου ερμηνεύει ως μαγική. Μου αρέσει η ιδέα ότι κάποιος μπορούσε να ζητά προστασία από την εικόνα ενός ζώου που θα φοβόταν αν το έβρισκε κάτω από μια πέτρα.
Μπροστά στον αιγυπτιακό σκαραβαίο, η Μαρία Δημάκη μάς δείχνει το σκαθάρι της ζωολογικής συλλογής και μας εξηγεί πώς μαζεύει την κοπριά των μεγάλων φυτοφάγων και τη δουλεύει ώσπου να σχηματίσει μια σφαίρα. Κι από αυτή την τόσο πεζή δουλειά ενός εντόμου, η κουβέντα περνά στην κρίση των νεκρών, όπου ο σκαραβαίος μπορούσε να συνοδεύσει τον νεκρό ως φυλαχτό.
Μπροστά σ’ ένα μικροσκοπικό νόμισμα της Κω με καβούρι, μπορείς να κοιτάξεις τα διαφορετικά είδη που εκτίθενται πλάι του και να δοκιμάσεις να βρεις ποιο βλέπεις στο μέταλλο. Οι χελώνες της Αίγινας, πάλι, σε πηγαίνουν από τη θαλάσσια χελώνα των παλαιότερων νομισμάτων στη χερσαία των μεταγενέστερων και ύστερα σ’ έναν νέο που κρατά μια λύρα φτιαγμένη από καύκαλο χελώνας. Από τη μια προθήκη στην άλλη, αυτό που πριν από λίγο χωρούσε στην παλάμη ως νόμισμα αποκτά τον όγκο ενός οργάνου που κάποιος κρατά για να παίξει.
Μπροστά σ’ έναν σφραγιδόλιθο με σουπιά, ο Νίκος Παπαδημητρίου θυμάται πόσο πανούργο ζώο τη θεωρούσε ο Αριστοτέλης, που ήξερε ότι μπορεί να αλλάζει χρώμα και να κρύβεται πίσω από το μελάνι της. «Με τι μάσκα έχει βουτήξει ο Αριστοτέλης;» μας ρωτά, με την απορία για το πώς έφτασε ως τον φιλόσοφο μια τόσο ακριβής παρατήρηση. Λίγο μετά μαθαίνουμε ότι ο ίδιος άνθρωπος, που είχε προσέξει τόσα στη σουπιά, θεωρούσε το χταπόδι ανόητο.
Στην κουκουβάγια της Αθηνάς, η Μαρία Δημάκη μάς δείχνει πόσο πιστά έχει αποδοθεί το πουλί στο αθηναϊκό τετράδραχμο, ενώ πατώντας ένα κουμπί μπορούμε να ακούσουμε και τη φωνή του. Έχω δει αμέτρητες φορές την ίδια κουκουβάγια στο κέρμα του ενός ευρώ, κι όμως εδώ χρειάστηκε να σταθώ μπροστά στο μικρόσωμο πουλί, δίπλα στον γκιώνη, για να προσέξω πόσα είχε καταφέρει να χωρέσει ο χαράκτης σε τόσο λίγο μέταλλο.
Υπήρχαν λιοντάρια στην αρχαία Ελλάδα; Εδώ η ξενάγηση πήρε για λίγο τη μορφή συζήτησης, με τον καθένα να φέρνει ένα ακόμη στοιχείο. Ο Ηρόδοτος αναφέρει λιοντάρια ανάμεσα στον Νέστο και τον Έβρο, ενώ έχουν βρεθεί και οστά λιονταριών, αν και ένα μεμονωμένο οστό μπορεί να έχει ταξιδέψει πολύ μακριά από τον τόπο όπου έζησε το ζώο μέσα σε ένα πλοίο. Κι εγώ, που μέχρι τότε έβλεπα νοερά τα λιοντάρια της Δήλου και τον Λέοντα της Χαιρώνειας σαν μάρτυρες υπέρ του Ηροδότου, άκουγα τώρα τον κύριο Παπαδημητρίου να παρατηρεί ότι το σώμα του λιονταριού της Χαιρώνειας τού θύμιζε σκύλο.
Στο τέλος μπορείς να ψηφίσεις κι εσύ. Θέλει χιούμορ να βάζεις μια ηλεκτρονική κάλπη εκεί όπου θα μπορούσες απλώς να αναρτήσεις την ετυμηγορία του μουσείου. Αυτή ήταν για μένα η πιο ευχάριστη πλευρά της σύμπραξης. Από μια φολίδα στο κεφάλι ενός φιδιού μπορείς να φτάσεις ως το σπίτι όπου το ήθελαν για να τρώει τα ποντίκια, ενώ μπροστά σ’ ένα λιοντάρι σκαλισμένο στην πέτρα μένεις να αναρωτιέσαι αν ο άνθρωπος που το έφτιαξε είχε ποτέ δει ένα από κοντά. Κι έχεις την τύχη να ακούς τους ανθρώπους που έστησαν τις προθήκες την ώρα που ακόμη το συζητούν.
Η δραστήρια διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή, Ευγενία Χριστοδουλάκου, μας είπε ότι στο πρόγραμμα θα ενταχθεί και μια διανυκτέρευση για παιδιά μέσα στην έκθεση, έπειτα από τη μεγάλη επιτυχία του περσινού sleepover στο μουσείο.
«Άνθρωποι και Ζώα: μια πανάρχαια σχέση», 18 Νοεμβρίου 2026 έως 30 Απριλίου 2027, Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή, Όθωνος 100, Κηφισιά. Δευτέρα έως Παρασκευή 09.00–16.00, Σάββατο και Κυριακή 10.00–15.00. Η είσοδος στην έκθεση περιλαμβάνεται στο εισιτήριο του μουσείου, 12 ευρώ γενική είσοδος και 7 ευρώ μειωμένο.
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, στο iefimerida