Μετάξι, χρυσά και ασημένια νήματα, κινεζικά διακοσμητικά μοτίβα και ένας ορθόδοξος μητροπολίτης: ένα σπάνιο άμφιο του Μουσείου Μπενάκη μάς οδηγεί στη μεγάλη έκθεση «Constantinople to Istanbul: One City, Two Empires», που ανοίγει στο Λονδίνο στο V&A. Το Μπενάκη στέλνει συνολικά 15 αντικείμενα.
Το 1629, ο μητροπολίτης Νικομηδείας Νεόφυτος αφιέρωσε στη Μονή Τιμίου Προδρόμου των Σερρών ένα άμφιο από το πολυτιμότερο οθωμανικό μετάξι. Στην επιφάνειά του, αργυρά και επίχρυσα νήματα σχημάτιζαν σύννεφα κινεζικής καταγωγής και μεγάλους ρόδακες που έμοιαζαν με ήλιους. Σχεδόν τέσσερις αιώνες αργότερα, ο σάκκος βγαίνει από την προθήκη του Μουσείου Μπενάκη για ένα ταξίδι στο Λονδίνο και συγκεκριμένα στο μουσείο V&A. Ο σάκκος αγοράστηκε το 1930 από τον ιδρυτή του μουσείου το 1930 και είναι μέρος της συλλογής του ήδη από τα εγκαίνιά του το 1931.
Η πρώτη καταγεγραμμένη ημερομηνία στη διαδρομή του αφορά τη δωρεά του στο μοναστήρι ενώ το ύφασμα είχε κατασκευαστεί νωρίτερα, σε εργαστήριο της Προύσας ή της Κωνσταντινούπολης. Δεν γνωρίζουμε από τη διαθέσιμη τεκμηρίωση ποιος το ύφανε ή πώς έφτασε στον Νεόφυτο. Μπορούμε όμως να διακρίνουμε τι επέλεξε να προσφέρει: ένα ένδυμα από σερασέρ, μετάξι του οποίου την επιφάνεια καλύπτουν πολύτιμα μεταλλικά νήματα, με τον διάκοσμο να αναπτύσσεται σε ολόκληρο το πλάτος του αργαλειού. Ο χρυσός και το ασήμι ανήκουν στην κατασκευή του υφάσματος, συμμετέχουν στην ύφανση που θα αποκτήσει τελικά τη μορφή αρχιερατικού σάκκου.
Στο βίντεο του Μουσείου Μπενάκη, η προετοιμασία του ταξιδιού μάς επιστρέφει για λίγο στην υλική του υπόσταση: ο σάκκος απομακρύνεται από την προθήκη, περνά στο Τμήμα Συντήρησης, ελέγχεται και συσκευάζεται. Πριν γίνει ένα από τα εκθέματα που θα θαυμάσουν οι επισκέπτες στο Λονδίνο, χρειάζεται τη γνώση εκείνων που μπορούν να κρίνουν πώς αντέχει να μετακινηθεί. Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο σάκκος αυτός είχε ταξιδέψει και παλαιότερα, συγκεκριμένα το 2011 στην έκθεση «Gifts of the Sultan: The Arts of Giving at the Islamic Courts» στο Los Angeles County Museum of Art (LACMA).
Αριστουργήματα από το Μουσείο Μπενάκη Η συμμετοχή του Μουσείου Μπενάκη στην έκθεση περιλαμβάνει συνολικά δεκαπέντε καταχωρίσεις έργων και συνόλων, ανάμεσά τους τον αρχιερατικό σάκκο του Νεοφύτου. Η επιλογή εκτείνεται από τη βυζαντινή χρυσοχοΐα και τα σπαράγματα της διακόσμησης ιστορικών μοναστηριών της Κωνσταντινούπολης έως τα κεραμικά του Ιζνίκ και τα πολύτιμα μεταξωτά της Προύσας.
Μαζί με τον σάκκο ταξιδεύουν δύο χρυσά βραχιόλια του 6ου αιώνα με διάτρητο φυτικό διάκοσμο, ένα σπάραγμα ψηφιδωτού με τη Θεοτόκο του 10ου αιώνα από τη Μονή Στουδίου και θραύσματα δύο εικόνων της ίδιας περιόδου από τη Μονή Λιβός, κατασκευασμένα από ασβεστόλιθο με ένθετο χρωματιστό γυαλί. Τη βυζαντινή τέχνη εκπροσωπούν επίσης ένας λιτανευτικός σταυρός του 11ου αιώνα με τη Θεοτόκο Βλαχερνίτισσα, ένα καμέο από ορεία κρύσταλλο με τον Χριστό Παντοκράτορα, που συνδυάζει εργασία του 12ου και του 16ου αιώνα, και μια εφυαλωμένη κούπα του 13ου αιώνα με εγχάρακτη παράσταση χορευτή που κρατά καστανιέτες.
Βελούδινο κάλυμμα από την Προύσα, από τη συλλογή του Μουσείου Μπενάκη Από τα οθωμανικά κεραμικά ξεχωρίζουν ένα αγγείο σε σχήμα ψαριού από το Ιζνίκ, περίπου του 1510, έξι πλακίδια του 17ου αιώνα με παράσταση του Ιερού Τεμένους της Μέκκας και μια σύνθεση από είκοσι ένα πλακίδια, περίπου του 1731. Στα υφάσματα περιλαμβάνονται ένα μεταξωτό με φυτικό διάκοσμο από την Προύσα των μέσων του 16ου αιώνα, ένα μεταξωτό μπροκάρ της ίδιας πόλης και του ίδιου αιώνα με τη Θεοτόκο και το Βρέφος, καθώς και το βελούδινο κάλυμμα με τον ανοιχτόχρωμο διάκοσμο επάνω στο βαθύ κόκκινο, του δεύτερου μισού του 16ου αιώνα.
Μια ακόμη διαδρομή του πολύτιμου υφάσματος διασώζεται σε ένα φόρεμα που ράφτηκε στη Θάσο από επαναχρησιμοποιημένο οθωμανικό μετάξι της Προύσας: η επιγραφή του καταγράφει τη μετατροπή του σε ένδυμα το 1775. Τη δεκαπεντάδα συμπληρώνει μια εικόνα της Θεοτόκου Ζωοδόχου Πηγής, φιλοτεχνημένη στην Κωνσταντινούπολη το 1804.
Μεταξωτό μπροκάρ, Οθωμανική Αυτοκρατορία, μέσα 16ου αιώνα. Μετάξι και χρυσό νήμα, 46 × 35 εκ. (απότμημα). Μουσείο Μπενάκη, αρ. ευρ. 3864, δωρεά Ιακώβου Δαμαλά. Από τη Συλλογή του Μουσείου Μπενάκη 16 αιώνες στους διαδρόμους του V&A Ο προορισμός του τώρα είναι η έκθεση «Constantinople to Istanbul: One City, Two Empires», που ανοίγει στις 7 Νοεμβρίου στο Victoria and Albert Museum. Ο τίτλος διατρέχει δύο ονόματα της ίδιας πόλης και δύο αυτοκρατορίες, ενώ ο σάκκος φέρει ήδη τις λεπτομέρειες που κάνουν αυτή τη μεγάλη ιστορία πιο σύνθετη: ένας ορθόδοξος μητροπολίτης φορά οθωμανικό μετάξι με κινεζικά μοτίβα και το αφιερώνει σε ένα μοναστήρι των Σερρών. Η χρήση, η τεχνική και η διακόσμηση του ενδύματος μας οδηγούν κάθε φορά σε διαφορετικό σημείο του χάρτη, θυμίζοντας πόσο μακριά μπορούσε να ταξιδέψει μια μορφή προτού εγκατασταθεί σε ένα αντικείμενο που σήμερα περιγράφουμε με μία μόνο λεζάντα.
Το V&A επιχειρεί να παρακολουθήσει αυτές τις διαδρομές σε μια κλίμακα δεκαέξι αιώνων, από το 330 έως το 1922, συγκεντρώνοντας περισσότερα από διακόσια αντικείμενα. Η Κωνσταντινούπολη και η οθωμανική πρωτεύουσα εξετάζονται μέσα από τις ιδιαίτερες καλλιτεχνικές τους παραδόσεις και τις σχέσεις που τις συνδέουν, με την προσοχή στραμμένη στους τρόπους με τους οποίους η πίστη, η αυτοκρατορική ισχύς και η ζωή της πόλης έδιναν δουλειά και κατεύθυνση στους τεχνίτες. Μετάξια, χειρόγραφα, ελεφαντοστά, κοσμήματα και κεραμικά επιτρέπουν να πλησιάσουμε μια ιστορία που συνήθως θυμόμαστε μέσα από αυτοκράτορες, σουλτάνους, πολιορκίες και ημερομηνίες.
Τυπικό της Μονής της Θεοτόκου Βεβαίας Ελπίδος. Με την άδεια του πρύτανη και των εταίρων του Lincoln College της Οξφόρδης. Linc. Coll. MS Gr.35 Ανάμεσα στα αντικείμενα βρίσκεται το κιβωτίδιο του Βερόλι, ένα βυζαντινό ελεφαντοστέινο έργο του δεύτερου μισού του 10ου αιώνα, διακοσμημένο με μυθολογικές σκηνές. Η παρουσία του σε μια έκθεση για την πόλη που υπήρξε κέντρο του χριστιανικού κόσμου ανοίγει μια συζήτηση για τη μακρά ζωή της αρχαιότητας, για τις εικόνες που παρέμεναν διαθέσιμες στη φαντασία και στην τέχνη ακόμη και όταν είχε αλλάξει ο θρησκευτικός τους ορίζοντας.
Το Τυπικό της Μονής της Θεοτόκου Βεβαίας Ελπίδος, από το Lincoln College της Οξφόρδης, φέρνει στην ίδια συνάντηση τη γραπτή μνήμη ενός μοναστηριού, ενώ ένα εγκόλπιο του Κωνσταντίνου -βυζαντινό αξιωματούχο με τον τίτλο του προέδρου-, του 11ου αιώνα, επαναφέρει την προσοχή στο πολύτιμο αντικείμενο που συνδέεται με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο.
«Ο σουλτάνος κατευθύνεται με πομπή στην προσευχή της Παρασκευής», υδατογραφία ανώνυμου Έλληνα καλλιτέχνη, περ. 1809, Κωνσταντινούπολη, Τουρκία Τα αντικείμενα που αφηγούνται ιστορίες ανθρώπων Η ποικιλία αυτή έχει ενδιαφέρον επειδή επιτρέπει να αλλάζει συνεχώς η απόσταση από την οποία βλέπουμε την πόλη. Στην υδατογραφία ενός ανώνυμου Έλληνα καλλιτέχνη, περίπου του 1809, ο σουλτάνος κατευθύνεται με την πομπή του στην προσευχή της Παρασκευής και έτσι η δημόσια εμφάνιση της εξουσίας γίνεται εικόνα προορισμένη να παρατηρηθεί και να διασωθεί. Στη λιθογραφία της Αγίας Σοφίας του Γκασπάρε Φοσάτι, του 1852, το μνημείο προσφέρει μια άλλη πρόσβαση στην ιστορία της πρωτεύουσας, ενώ στον πίνακα «Κυρίες σε περίπατο» του Οσμάν Χαμντί Μπέη, του 1887, το ενδιαφέρον μεταφέρεται στις εμφανίσεις και στην κοινωνική ζωή των κατοίκων της.
Η έκθεση αφήνει χώρο και σε αυτή την καθημερινότητα, στους καφέδες, στα λουτρά, στη μουσική και στην αναψυχή, στις συνήθειες μιας πόλης πολλών γλωσσών και θρησκειών. Ένα ταμπούρ (έγχορδο με μακρύ λαιμό για την οθωμανική μουσική) περίπου του 1750 και μια καφετιέρα του πρώτου μισού του 19ου αιώνα φέρνουν την αφήγηση κοντά στον χρόνο που περνούσε ανάμεσα στις μεγάλες τελετές, όταν οι άνθρωποι συναντιούνταν, άκουγαν μουσική, σχολίαζαν όσα συνέβαιναν γύρω τους. Είναι συχνά αυτά τα αντικείμενα που μας βοηθούν να φανταστούμε κατοίκους εκεί όπου η ιστορία μάς έχει μάθει να αναγνωρίζουμε κυρίως ηγεμόνες.
Βραχιόλι, πρώιμη βυζαντινή περίοδος, περ. 600 μ.Χ., Συρία
Στον σάκκο του Νεοφύτου, πάντως, η μεγάλη ιστορία παραμένει δεμένη με μια προσωπική πράξη. Το έγγραφο του 1629 διασώζει τη στιγμή κατά την οποία ο μητροπολίτης αποχωρίστηκε το άμφιό του για να το προσφέρει στη μονή. Η δωρεά έδωσε στο ένδυμα μια καινούργια θέση και μαζί μια ημερομηνία που θα το συνόδευε επί αιώνες, πολύ περισσότερο απ’ όσο θα μπορούσε να προβλέψει εκείνος που την κατέγραψε.
«Constantinople to Istanbul: One City, Two Empires», V&A South Kensington, Λονδίνο, 7 Νοεμβρίου 2026–9 Μαΐου 2027.
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, στο
